Sannleikurinn um gjaldmiðla og reikningsskil fyrirtækja: Evrur, krónur og aurar

Eftir Alexander G. Eðvardsson, yfirmann skattasviðs

Mikil umræða hefur farið fram á undanförnum misserum um að íslenska krónan sé ótryggur gjaldmiðill og þær miklu sveiflur sem hafa verið á gengi hennar hafi óheppileg áhrif á reikningsskil félaga og gefi í mörgum tilvikum ekki rétta mynd af afkomu þeirra. Alþjóðavæðing viðskiptalífsins og útrás íslenskra félaga hefur einnig haft áhrif á þessa umræðu. Mörg félög hafa stækkað mikið á undanförnum árum og verulegur hluti af viðskiptum stærstu félaga landsins fer fram erlendis. Alþjóðlegir reikningsskilastaðlar, sem mörg íslensk félög hafa tekið upp, gera kröfu um að stjórnendur félaga skilgreini starfrækslugjaldmiðil þeirra sem þeim ber þá að nota.

Lagaumhverfi

Framangreind umræða er ekki ný af nálinni því að á árinu 2002 voru gerðar breytingar á lögum um ársreikninga sem heimilaði félögum, að uppfylltum ákveðnum skilyrðum, að færa bókhald og birta reikningsskil sín í erlendum gjaldmiðlum. Í athugasemdum með frumvarpinu var að finna eftirfarandi athugasemdir: "Í ljósi vaxandi alþjóðavæðingar hafa þær raddir orðið æ háværari hér á landi sem óskað hafa eftir því að fá að færa bókhald og semja ársreikninga í erlendum gjaldmiðli, enda íslensk fyrirtæki í sívaxandi samkeppni á alþjóðamarkaði."

Frekari rök sem færð voru fyrir laga¬breytingunni voru m.a. að fjárhagslegur samanburður við erlenda samkeppnisaðila yrði auðveldar;. sveiflur í afkomu félaga vegna gengisbreytinga yrðu minni; aðgengi erlendra fjárfesta og lánastofnana að viðurkenndum upplýsingum myndi batna til muna; auðveldara yrði fyrir erlendar fyrirtækjasamstæður að stofna og reka dótturfélög á Íslandi og fyrir íslensk móðurfélög að stofna og reka dótturfélög erlendis.

Eins og að framan greinir þurfa félög að uppfylla ákveðin skilyrði til að geta fengið heimild til að færa bókhald og birta reikningsskil í erlendum gjaldmiðlum. Til að geta sótt um slíka heimild þurfa félög að falla undir eina af eftirfarandi skilgreiningum að lágmarki:

• Félög sem eru með meginstarfsemi sína erlendis eða eru hluti erlendrar samstæðu þar sem starfrækslugjaldmiðill er annar en íslensk króna.
• Félög sem eiga erlend dótturfélög eða hlutdeild í erlendum félögum og meginviðskipti eru við þessi félög.
• Félög sem hafa meginstarfsemi sína hér á landi en eru með verulegan hluta tekna sinna frá erlendum aðilum í öðrum gjaldmiðli en íslenskum krónum, enda teljist hann vera starfrækslugjaldmiðill samkvæmt settri reikningsskilareglu.
• Félög sem hafa verulegan hluta fjárfestinga sinna í erlendum fjárfestingarvörum og skuldir þeim tengdar í erlendum gjaldmiðli og eru yfir stærðarmörkum sem tilgreind eru í lögunum.
  

Framangreind skilyrði tengjast flest svonefndum starfrækslugjaldmiðli félaga. Í byrjun árs 2007 var sett reglugerð sem ætlað var að skerpa á framangreindum skilyrðum og þar er að finna eftirfarandi skilgreiningu: "Starfrækslugjaldmiðill er sá gjaldmiðill sem vegur hlutfallslega mest allra gjaldmiðla í viðskiptum félags eða samstæðu og meginhluti viðskipta félags eða samstæðu fer fram í. Við mat á því í hvaða gjaldmiðli meginhluti viðskipta fer fram, skal litið heildstætt til tekna, gjalda, eigna, skulda og annarra viðskiptalegra þátta í rekstri viðkomandi félags. Starfrækslugjaldmiðill skal vera skráður hjá Seðlabanka Íslands eða viðskiptabanka félagsins hér á landi."

Reikningsskil

Frá því framangreindar breytingar voru gerðar á lögum um ársreikninga hafa orðið miklar breytingar á reikningsskilum íslenskara félaga. Helsta breytingin er sú að tilteknum félögum var gert skylt að birta reikningsskil sín í samræmi við alþjóðlega reikningsskilastaðla frá 1. janúar 2005. Þessi breyting hefur haft mikil áhrif þar sem ársreikningalögin hafa ekki að geyma ítarleg fyrirmæli um einstök reikningsskilamál. Alþjóðlegu reikningsskilastaðlarnir hafa hins vegar að geyma mjög ítarlegar leiðbeiningar og fyrirmæli um allt sem viðkemur reikningsskilum félaga.

Í alþjóðlegum reikningsskilastöðlum eru fyrirmæli um að félög skuli ákvarða (e. determine) starfrækslugjaldmiðil sinn. Starfrækslugjaldmiðill er ákvarðaður ekki ákveðinn þar sem ekki er gert ráð fyrir að félög geti valið á milli gjaldmiðla. Starfrækslugjaldmiðill er gjaldmiðill þess efnahagssvæðis þar sem meginhluti viðskipta félaga fer fram. Félög meta eignir, skuldir tekjur og gjöld í starfrækslugjaldmiðli sínum. Allar færslur í öðrum gjaldmiðlum teljast þá vera í erlendum gjaldmiðlum.

Skattskil

Félögum sem veitt hefur verið heimild til að færa bókhald og semja ársreikninga í erlendum gjaldmiðlum ber að yfirfæra fjárhæðir úr ársreikningum í krónur við útfyllingu á skattframtölum þar sem skattyfirvöld taka ekki við þeim í erlendum gjaldmiðlum. Tvær leiðir er heimilar við slíka yfirfærslu og mikill munur getur orðið á skattgreiðslum félaga eftir því hvor aðferðin er valin. Heimilar aðferðir eru þessar:

• Annars vegar er um að ræða að allar fjárhæðir sem tengjast skattframtali félaga eru yfirfærðar í starfrækslugjaldmiðil þeirra, þar með talið fastafjármunir og afskriftir þeirra. Við gerð skattframtals eru fjárhæðir rekstrarreiknings umreiknaðar í krónur á meðalgengi ársins og fjárhæðir í efnahagsreikningi umreiknaðar á gengi í árslok. Gengismunur sem kann að myndast við umreikning í krónur hefur ekki áhrif á skattskyldar tekjur.
• Hins vegar er lögaðila, sem færir bókhald sitt í krónum auk bókhalds í starfrækslugjaldmiðli, heimilt að byggja skattframtalsgerð sína á bókhaldi í krónum.

Ef fyrri aðferðin er valin við skattframtalsgerð verður tekjuskattur í rekstrarreikningi í flestum tilvikum í samræmi við rekstrarárangur í viðkomandi gjaldmiðli. Þannig útreiknaður tekjuskattur getur verið allt önnur fjárhæð en ef félagið nýtti sér síðari valkostinn. Með honum er félögum veitt heimild til að miða skattskil sín við fjárhæðir í krónum. Ef sú aðferð er valin kann að verða verulegt ósamræmi milli rekstrarárangurs fyrir tekjuskatt og þess tekjuskatts sem færður er í rekstrarreikningi. Ástæða þess er sú að gjöld og tekjur miðast við bókhald í erlendum gjaldmiðli en útreikningur á tekjuskatti miðast við fjárhæðir í íslenskum krónum. Eftir því sem gengi krónunnar sveiflast meira gagnvart erlendum gjaldmiðlum innan rekstrarárs því meiri getur slíkur munur orðið.

Samkvæmt framangreindu getur verulegur munur orðið á greiðslu tekjuskatts hjá félögum eftir því hvor aðferðin er valin. Rétt er að benda á að félögum er heimilt að breyta um aðferð við útreikning á tekjuskatti en þau verða þó að halda sömu aðferð í fimm ár hið minnsta. Af því leiðir að ekki er heimilt að velja á milli aðferða frá einu ári til annars eftir því hvor aðferðin leiðir til lægri skattgreiðslna.

Æskilegt væri að félögum væri gert kleift að skila skattframtölum sínum í þeim gjaldmiðli sem bókhald er fært í. Til að taka skrefið til fulls væri á sama hátt æskilegt að álagning skatta færi fram í sama gjaldmiðli en skattar eru nú lagðir á öll félög í krónum.

Hér má einnig nefna að þeim félög sem eru í virðisaukaskattsskyldri starfsemi ber að skila virðisaukaskattsskýrslum í krónum óháð þeim gjaldmiðli sem bókhald þeirra er fært í. Af því leiðir að mikið óhagræði getur hlotist af slíkum skilum þar sem í sumum tilvikum hafa félög gripið til þess ráðs að færa sérstakt virðisaukaskattsbókhald til hliðar við almennt bókhald félagsins. Það að félögum sé ekki heimilt að skila virðisaukaskattsskýrslum í starfrækslugjaldmiðli þeirra veldur því að mismunur myndast í flestum tilfellum á milli bókhalds og virðisaukaskattsskila vegna gengismunar. Slíkir mismunir eru alltaf óheppilegir og gera afstemmingar og eftirlit erfiðara.

Niðurlag

Frá því að félögum var veitt heimild til að færa bókhald og birta ársreikninga í erlendum gjaldmiðlum hefur mikill fjöldi þeirra nýtt sé heimildina. Telja verður líklegt að tvær ástæður séu fyrst og fremst fyrir því að félög nýti sér slíka heimild. Annars vegar eru kröfur sem settar eru fram í alþjóðlegum reikningsskilastöðlum um ákvörðun á starfsrækslugjaldmiðli félaga og hins vegar sú skoðun stjórnenda félaga að sveiflur í rekstri félaga muni minnka við slíka breytingu.

Rétt er að taka fram í þessu sambandi að sú breyting ein og sér að færa bókhald og birta ársreikninga í erlendum gjaldmiðlum eyðir ekki út gengisáhættu félaga. Félög sem stunda viðskipti í erlendum gjaldmiðlum og eru skuldsett í fleiri en einum gjaldmiðli breyta gengisáhættunni með því að breyta um gjaldmiðil en eyða henni ekki. Eina leiðin til að eyða gengisáhættu er að allar eignir, skuldir, tekjur og gjöld séu í sama gjaldmiðli og skiptir þá ekki máli hvort sá gjaldmiðill er króna eða einhver annar gjaldmiðill.

Stjórnendum félaga sem ber að birta reikningsskil sín samkvæmt alþjóðlegum reikningsskilastöðlum þurfa að ákvarða starfrækslugjaldmiðil viðkomandi félags. Sú ákvörðun hefur í sumum tilvikum valdið erfiðleikum þar sem að hér á landi er ekki nægjanlegt að ákvarða starfrækslugjaldmiðil félagsins heldur þarf að sækja um heimild til að færa bókhald og birta reikningsskil í þeim sama gjaldmiðli ef hann er annar en krónur. Undanfarnar vikur hafa birst upplýsingar í fjölmiðlum um að félögum hafi verið neitað um heimild til að breyta starfrækslugjaldmiðli þeirra úr íslenskum krónum. Í slíkum tilvikum er komin upp erfið staða þar sem stjórnendum félaga er gert ókleift að fara að fyrirmælum alþjóðlegra reikningsskilastaðla.

Fullyrða má að tregða stjórnvalda til að heimila félögum að færa bókhald og birta reikningsskil í erlendum gjaldmiðlum hafi hafist þegar sú umræða fór af stað að fjármálafyrirtæki hygðust sækja um slíkar heimildir. Inn í þá umræðu blandaðist ótti manna við að verið væri að minnka tiltrú viðskiptalífsins á krónunni og slíkar breytingar hjá fjármálafyrirtækjum myndu veikja stöðu hennar. Þessi umræða varð til þess að í febrúar 2007 var gefin út reglugerð um veitingu heimildar til færslu bókhalds og samningar ársreiknings í erlendum gjaldmiðli. Þar er tilgreint að ef fjármálafyrirtæki sækir um slíka heimild beri að leita umsagnar Seðlabanka Íslands um umsóknina.

Telja verður að í allri þessar umræðu komi fram ákveðinn misskilningur þar sem ákvörðun um færslu bókhalds og samningu ársreikninga í erlendum gjaldmiðlum sem slík er ekki til þess fallin að veikja stöðu krónunnar eða minnka tiltrú viðskiptalífsins á henni. Hér er einungis um að ræða ákvörðun stjórnenda félaga um að framsetning ársreiknings í erlendum gjaldmiðlum lýsi betur raunverulegum rekstrarárangri félagsins en ef krónan er notuð sem mælieining. Það eru aðgerðir fjármálafyrirtækja á peningamarkaði sem geta haft áhrif á gengi krónunnar en ekki hvort þau velja að færa bókhald og birta ársreikninga í krónum eða öðrum gjaldmiðlum.